Απαντώντας στην Πίεση

«Απέραντος είναι ο μανδύας της απελευθέρωσης, μια άμορφη περιοχή ευεργεσίας. Φορώ την παγκόσμια διδασκαλία, η οποία σώζει όλες τις ζωντανές υπάρξεις». 

Η φράση «μια άμορφη περιοχή ευεργεσίας» είναι ιδιαίτερα περιγραφική. Αναφέρεται σ’ αυτό που είμαστε, στην ουσία της πνευματικής εργασίας. Το ζητούμενο της άσκησης Ζεν είναι να γίνουμε αυτό που είμαστε – μια άμορφη περιοχή ευεργεσίας. Ακούγεται ωραίο, όμως η προσπάθεια να το ζήσουμε στη ζωή μας είναι δύσκολη και προκαλεί σύγχυση. 

Ας δούμε πώς αντιμετωπίζουμε την πίεση ή το άγχος. Αυτό που αποτελεί πίεση για κάποιον, μπορεί να μην είναι για κάποιον άλλον. Για κάποιον που είναι ντροπαλός, πίεση θα μπορούσε να είναι το να κυκλοφορήσει μέσα σ’ ένα πολυάριθμο πάρτι. Για κάποιον άλλον, πίεση θα μπορούσε να σημαίνει το να μείνει μόνος του, ή το να αντεπεξέλθει σε χρονικές προθεσμίες. Για κάποιον άλλον, πίεση θα μπορούσε να σημαίνει μια νωχελική, άτονη ζωή χωρίς καθόλου προθεσμίες χρόνου. Πίεση θα μπορούσε να είναι ένα καινούργιο μωρό, ένας καινούργιος εραστής, ένας καινούργιος φίλος. Θα μπορούσε να είναι η επιτυχία. Πίεση είναι ότι μας τσιτώνει, ότι διεγείρει το άγχος μας. 

Έχουμε διαφορετικές στρατηγικές αντίδρασης στην πίεση. Αυτή τη στρατηγική μας στον Σούφικο μυστικισμό την αποκαλούν «το κύριο χαρακτηριστικό μας». Πρέπει να μάθουμε ποιο είναι το κύριο χαρακτηριστικό μας – ο κύριος τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την πίεση. Όταν η πίεση είναι παρούσα, κάποιος προσπαθεί να αποσυρθεί, να κρυφτεί. Κάποιος άλλος παλεύει ακόμη πιο σκληρά να γίνει τέλειος, ή να γίνει το αστέρι. Μερικοί ανταποκρίνονται στην πίεση με το να εργάζονται σκληρότερα, άλλοι με το εργάζονται λιγότερο. Μερικοί υπεκφεύγουν, άλλοι προσπαθούν να κυριαρχήσουν. Μερικοί γίνονται πολυάσχολοι και μιλούν πολύ, ενώ άλλοι γίνονται πιο ήσυχοι απ’ ότι συνήθως. 

Ανακαλύπτουμε το κύριο χαρακτηριστικό μας παρατηρώντας τον εαυτό μας κάτω από πίεση. Κάθε πρωί όταν ξυπνάμε, υπάρχει πιθανώς κάτι στην ημέρα μπροστά μας που θα μας προκαλέσει πίεση. Όταν τα πράγματα πηγαίνουν άσχημα, στη ζωή μας δεν υπάρχει τίποτα παρά πίεση. Άλλες στιγμές υπάρχει πολύ λίγη πίεση, και θεωρούμε ότι τα πράγματα πηγαίνουν καλά. Όμως η ζωή πάντοτε μας πιέζει σε κάποιο βαθμό. 

Το τυπικό μοντέλο με το οποίο απαντούμε στην πίεση δημιουργείται νωρίς στη ζωή μας. Όταν αντιμετωπίζουμε δυσκολίες ως παιδιά, η λεία επιφάνεια της ζωής μας αρχίζει να ζαρώνει. Αυτό το ζάρωμα είναι σαν ένας μικρός σάκος που φέρνουμε μαζί μας προκειμένου να κρύψουμε τον φόβο μας. Ο τρόπος με τον οποίο κρύβουμε τον φόβο μας –ο μικρός σάκος που είναι η δική μας στρατηγική αντιμετώπισης- είναι και το κύριο χαρακτηριστικό μας. Μέχρι τη στιγμή που καταφέρνουμε να αγγίξουμε το «κύριο χαρακτηριστικό» και να βιώσουμε τον φόβο μας, δεν μπορούμε να είμαστε αυτό το ενιαίο όλο, «η άμορφη περιοχή ευεργεσίας». Αντιθέτως, είμαστε ζαρωμένοι, γεμάτοι εξογκώματα και ανωμαλίες. 

Μετά από άσκηση μιας ολόκληρης ζωής, το κύριο χαρακτηριστικό κάποιου αλλάζει πλήρως. Για παράδειγμα, συνήθιζα να είμαι τόσο ντροπαλή που αν έπρεπε να μπω σ’ ένα δωμάτιο όπου βρισκόντουσαν δέκα ή δεκαπέντε άνθρωποι –ας πούμε ένα μικρό κοκτέιλ πάρτι- θα μου έπαιρνε δεκαπέντε λεπτά να βαδίζω απ’ έξω πριν βρω το θάρρος να μπω στο δωμάτιο. Τώρα, ωστόσο, παρ’ ότι δεν προτιμώ τα μεγάλα πάρτι, αισθάνομαι άνετα μαζί τους. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να είναι κανείς τόσο φοβισμένος να μπει δωμάτιο και στο να αισθάνεται άνετα σ’ αυτό. Δεν θέλω να πω ότι η βασική προσωπικότητα κάποιου αλλάζει. Δεν πρόκειται ποτέ να είμαι «η ψυχή του πάρτι», ακόμη κι αν ζήσω εκατόν δέκα χρόνια. Μ’ αρέσει να κοιτάζω τους άλλους στα πάρτι, και να μιλώ με λίγους ανθρώπους. Αυτός είναι ο τρόπος μου. 

Συχνά κάνουμε το λάθος να υποθέτουμε ότι μπορούμε απλά να επανεκπαιδευτούμε μέσω προσπάθειας και αυτό-ανάλυσης. Μπορεί να νομίζουμε ότι η άσκηση Ζεν είναι η μελέτη του εαυτού ώστε να μάθουμε να σκεφτόμαστε διαφορετικά, όπως όταν μελετούμε σκάκι ή μαγειρική ή Γαλλικά. Δεν είναι όμως έτσι. Η άσκηση Ζεν δεν είναι σαν να μαθαίνουμε αρχαία ιστορία ή μαθηματικά ή γαστρονομική μαγειρική. Γνώσεις σαν κι αυτές έχουν φυσικά τη θέση τους, όταν όμως ερχόμαστε στο κύριο χαρακτηριστικό μας –στον τρόπο με τον οποίο προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε την πίεση- είναι η κακή χρήση του μυαλού μας που έχει δημιουργήσει την συναισθηματική συστολή. Δεν μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε για να διορθώσουμε αυτό το ίδιο. Δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το μικρό μυαλό μας για να διορθώσουμε το μικρό μυαλό μας. Πρόκειται για ένα φοβερό πρόβλημα: αυτό το οποίο διερευνούμε είναι επίσης το μέσο μας ή το εργαλείο για την διερεύνηση. Η διαστρέβλωση στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε διαστρεβλώνει τις προσπάθειες μας να διορθώσουμε την διαστρέβλωση. 

Δεν ξέρουμε πώς να προσεγγίσουμε το πρόβλημα. Γνωρίζουμε ότι κάτι δεν πάει καλά με εμάς γιατί δεν έχουμε μέσα μας γαλήνη. Έχουμε μια τάση να δοκιμάζουμε όλων των ειδών τις λάθος λύσεις. Μια τέτοια «λύση» είναι το να εκπαιδευόμαστε στη θετική σκέψη. Κάτι τέτοιο είναι απλά ένας ελιγμός του μικρού μυαλού μας. Προγραμματίζοντας τον εαυτό μας να κάνει θετική σκέψη, δείχνει ότι δεν έχουμε καταλάβει καθόλου τον εαυτό μας, και έτσι συνεχίζουμε να συναντάμε δυσκολίες. Αν κατακρίνουμε το μυαλό μας και λέμε στον εαυτό μας, «Δεν σκέφτεσαι πολύ καλά, γι’ αυτό θα σε αναγκάσω να μην σκέφτεσαι» ή «Έχεις σκεφτεί όλες αυτές τις καταστροφικές σκέψεις, τώρα πρέπει να σκεφτείς καλές σκέψεις, θετικές σκέψεις», συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε το μυαλό μας για να διορθώσουμε το μυαλό μας. Το σημείο αυτό είναι πολύ δύσκολο να το αφομοιώσουν οι διανοούμενοι, αφού έχουν σπαταλήσει μια ζωή χρησιμοποιώντας το μυαλό τους για να λύνουν προβλήματα, και κατά φυσική συνέπεια προσεγγίζουν το Ζεν με τον ίδιο τρόπο. (Κανείς δεν το ξέρει αυτό καλύτερα απ’ ότι εγώ!) Η στρατηγική αυτή δεν δούλεψε ποτέ, και δεν πρόκειται ποτέ να το κάνει. 

Υπάρχει μονάχα ένας τρόπος να διαφύγει κανείς απ’ αυτή την θηλιά και να δει τον εαυτό του καθαρά: πρέπει να βγούμε έξω απ’ αυτό το μικρό μυαλό και να το παρατηρήσουμε. Αυτό που παρατηρεί δεν είναι σκέψη, γιατί ο παρατηρητής μπορεί να παρατηρεί την σκέψη. Πρέπει να παρατηρήσουμε το μυαλό και να δούμε ότι κάνει. Πρέπει να παρατηρήσουμε πώς το μυαλό παράγει αυτό το πλήθος των εγωκεντρικών σκέψεων, δημιουργώντας έτσι ένταση στο σώμα. Η διαδικασία του παραμερισμού δεν είναι πολύπλοκη, αν όμως δεν την έχουμε συνηθίσει, μοιάζει καινούργια και παράξενη, και ίσως τρομακτική. Με επιμονή, γίνεται ευκολότερη. 

Ας υποθέσουμε ότι χάνουμε τη δουλειά μας. Πλημμύρα έρχονται οι  σκέψεις, δημιουργώντας πληθώρα συναισθημάτων. Το κύριο χαρακτηριστικό μας εμφανίζεται, καλύπτοντας το φόβο μας ώστε να μην έρθουμε σε άμεση επαφή μαζί του. Αν χάσουμε τη δουλειά μας, το μόνο πράγμα που έχουμε να κάνουμε είναι να ψάξουμε να βρούμε μιαν άλλη, εφ’ όσον φυσικά χρειαζόμαστε τα χρήματα. Συχνά όμως, δεν είναι αυτό που κάνουμε. Ή, αν ψάξουμε για κάποια άλλη δουλειά μπορεί να μην το κάνουμε αποτελεσματικά, γιατί είμαστε αρκετά απασχολημένοι με το να παραμένουμε αναστατωμένοι μέσα στη δραστηριότητα του κύριου χαρακτηριστικού μας. 

Ας υποθέσουμε ότι δεχόμαστε κριτική από κάποιον στην καθημερινή μας ζωή. Ξαφνικά νοιώθουμε πίεση. Πώς την αντιμετωπίζουμε; Το κύριο χαρακτηριστικό μας ξεπηδάει. Χρησιμοποιούμε κάθε νοητικό κόλπο που μπορούμε να βρούμε: ανησυχούμε, δικαιολογούμε, κατηγορούμε. Μπορεί να προσπαθήσουμε να αποφύγουμε το πρόβλημα σκεφτόμενοι κάτι το περιττό ή το άσχετο. Μπορεί να πάρουμε κάποιο ναρκωτικό για να το κρατήσουμε μακριά μας. 

Όσο περισσότερο παρατηρούμε τις σκέψεις και τις πράξεις μας, τόσο το κύριο χαρακτηριστικό μας θα τείνει να εξασθενήσει. Όσο περισσότερο εξασθενεί, τόσο γινόμαστε θεληματικοί στο να βιώσουμε τον φόβο που το δημιούργησε αρχικά. Για πολλά χρόνια, η πρακτική αποβλέπει στο να ενδυναμώσει τον παρατηρητή. Τελικά, γινόμαστε θεληματικοί στο να κάνουμε αυτό που έρχεται στη σειρά, χωρίς αντίσταση, και ο παρατηρητής εξασθενεί. Δεν το χρειαζόμαστε άλλο πια. Μπορούμε να είμαστε η ίδια η ζωή. Όταν η όλη διαδικασία έχει ολοκληρωθεί, πραγματώνεται κανείς πλήρως, γίνεται βούδας – παρ’ ότι δεν έχω συναντήσει κανέναν που να έχει ολοκληρώσει τη διαδικασία. 

Το κάθισμα είναι σαν την καθημερινή μας ζωή: αυτό που εμφανίζεται καθώς καθόμαστε θα είναι η σκέψη στην οποία θέλουμε να προσκολληθούμε, το κύριο χαρακτηριστικό μας. Αν μας αρέσει να αποφεύγουμε τη ζωή, θα βρούμε κάποιο τρόπο κατά το κάθισμα για να αποφύγουμε αυτό το ίδιο το κάθισμα μας. Αν μας αρέσει να ανησυχούμε, θα ανησυχούμε. Αν μας αρέσει να χανόμαστε σε φαντασίες, θα χανόμαστε σε φαντασίες. Αυτό που κάνουμε κατά το κάθισμα μας είναι σαν ένας μικρόκοσμος της υπόλοιπης ζωής μας. Το κάθισμα μας μας δείχνει τι κάνουμε στη ζωή μας, και η ζωή μας μας δείχνει τι κάνουμε όταν καθόμαστε. 

Η μεταμόρφωση δεν αρχίζει με το να λέμε στο εαυτό μας, «Θα έπρεπε να είμαι διαφορετικός.» Η μεταμόρφωση αρχίζει με την συνειδητοποίηση που εκφράζεται στον στίχο του kesa: «Απέραντη είναι η περιοχή της απελευθέρωσης.» Οι ίδιες οι ζωές μας είναι μια απέραντη περιοχή ευεργεσίας. Όταν ενδυόμαστε τις διδασκαλίες της ζωής, παρατηρώντας τις σκέψεις μας, βιώνοντας τα αισθητηριακά σήματα που λαμβάνουμε κάθε στιγμή, τότε ασχολούμαστε με την σωτηρία όλων των ζωντανών υπάρξεων, απλά με το να γινόμαστε αυτό που είμαστε. 

ΜΑΘΗΤΗΣ: Το «κύριο χαρακτηριστικό μου» μοιάζει να αλλάζει ανάλογα με τις καταστάσεις. Όταν βρίσκομαι κάτω από πίεση γίνομαι συνήθως εξουσιαστικός, θυμωμένος, και θέλω να έχω τον έλεγχο. Σε άλλη περίπτωση, ωστόσο, μπορεί να γίνω ήσυχος και αποτραβηγμένος. 

JOKO: Παρ’ όλα αυτά, για κάθε πρόσωπο, οι διαφορετικές συμπεριφορές στην αντιμετώπιση της πίεσης προέρχονται από την ίδια βασική στάση να χειραγωγηθεί ο φόβος, παρ’ ότι μπορεί να φαίνονται διαφορετικές. Υπάρχει ένα υποβόσκον πρότυπο που εκφράζεται. 

ΜΑΘΗΤΗΣ: Όταν αισθάνομαι πιεσμένος – ιδιαίτερα όταν αισθάνομαι ότι με κρίνουν – δουλεύω σκληρά και προσπαθώ να τα πάω καλά. Δεν προσπαθώ απλά να αντιδράσω, αλλά να παραμείνω με το άγχος και τον φόβο. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, συνειδητοποίησα ότι όταν αισθάνομαι να με κρίνουν, πίσω από τις προσπάθειες μου να τα πάω καλά υπάρχει οργή. Θέλω αληθινά να επιτεθώ. Είμαι ένας φονικός καρχαρίας. 

JOKO: Η οργή βρίσκεται εκεί συνεχώς. Το να είσαι ένα καλό πρόσωπο και να τα κάνεις όλα σωστά είναι η κάλυψη σου. Υπάρχει ένας φονικός καρχαρίας στον καθένα μας. Και ο φονικός καρχαρίας είναι μη-βιωμένος φόβος. Ο δικός σου τρόπος να το καλύπτεις είναι να εμφανίζεσαι τόσο καλός και να κάνεις τόσα πολλά πράγματα και να είσαι τόσο υπέροχος που να μην μπορεί κανείς να δει ποιος πραγματικά είσαι – κάποιος φοβισμένος μέχρι θανάτου. Καθώς αποκαλύπτουμε αυτά τα στρώματα οργής, είναι σημαντικό να μην τα εκφράσουμε. Δεν θα πρέπει να επιβάλλουμε την οργή μας στους άλλους. Στη σωστή πρακτική, ο οργή μας είναι απλά ένα στάδιο που περνάει. Για κάποιο χρονικό διάστημα όμως, είμαστε σε περισσότερο δυσάρεστη θέση απ’ ότι όταν ξεκινήσαμε. Είναι αναπόφευκτο. Γινόμαστε πιο ειλικρινείς, και το ψεύτικο επιφανειακό μας στυλ αρχίζει να διαλύεται. Η διαδικασία αυτή δεν συνεχίζεται για πάντα, αλλά είναι αναμφίβολα πάρα πολύ δυσάρεστη όσο καιρό συνεχίζεται. Κάπου-κάπου μπορεί να έχουμε κάποιες εκρήξεις, όμως αυτό είναι καλύτερο από το να αποφεύγουμε ή να καλύπτουμε την αντίδραση μας. 

ΜΑΘΗΤΗΣ: Αρκετά συχνά μπορώ να δω το πρότυπα των άλλων πιο γρήγορα από τα δικά μου. Όταν νοιάζομαι γι’ αυτούς, μπαίνω στον πειρασμό να τα διορθώσω. Αισθάνομαι σαν να βλέπω κάποιον φίλο να πνίγεται και να μην του πετάω σωσίβιο. Όταν ωστόσο επεμβαίνω, είναι σαν να ανακατεύομαι στη ζωή τους ενώ δεν είναι καθόλου δική μου δουλειά. 

JOKO: Αυτό είναι ένα ενδιαφέρον σημείο. Τι σημαίνει να είσαι μια άμορφη περιοχή ευεργεσίας; Όλοι μας βλέπουμε τους ανθρώπους να κάνουν πράγματα που εμφανώς τους βλάπτουν. Τι θα πρέπει να κάνουμε; 

ΜΑΘΗΤΗΣ: Αρκεί να είμαστε γεμάτοι επίγνωση και παρουσία μαζί τους. 

JOKO: Ναι, αυτή είναι γενικώς η καλύτερη απάντηση. Κάπου-κάπου οι άνθρωποι θα ζητούν τη βοήθεια μας. Αν είναι ειλικρινείς, είναι καλό να ανταποκρινόμαστε. Μπορεί όμως να βιαζόμαστε πάρα πολύ να δώσουμε συμβουλές. Σε πολλούς από εμάς αρέσει να διορθώνουμε τις καταστάσεις. Ένας παλιός εμπειρικός κανόνας του Ζεν λέει να μην απαντά κανείς παρά μόνο αν έχει ερωτηθεί τρεις φορές. Αν πράγματι οι άνθρωποι θέλουν τη γνώμη σας, θα επιμείνουν να την πάρουν. Όμως βιαζόμαστε να την δώσουμε ενώ κανείς δεν την θέλει. Το ξέρω γιατί το έχω κάνει. 

Ο παρατηρητής δεν έχει συναισθήματα. Είναι σαν τον καθρέφτη. Όλα απλά περνάνε από μπροστά του. Ο καθρέφτης δεν κρίνει. Κάθε φορά που κρίνουμε, έχουμε προσθέσει ακόμη μια σκέψη η οποία πρέπει να ονοματιστεί. Ο παρατηρητής δεν είναι κριτικός. Η κριτική δεν είναι κάτι που κάνει ο παρατηρητής. Ο παρατηρητής απλά κοιτάζει ή αντανακλά, όπως ο καθρέφτης. Αν περάσουν από μπροστά σου σκουπίδια, αντανακλά σκουπίδια. Αν περάσουν τριαντάφυλλα, αντανακλά τριαντάφυλλα. Ο καθρέφτης παραμένει καθρέφτης, ένας κενός καθρέφτης. Ο παρατηρητής ούτε καν αποδέχεται, απλά παρατηρεί. 

ΜΑΘΗΤΗΣ: Ο παρατηρητής δεν είναι στην πραγματικότητα μέρος του μικρού μυαλού; 

JOKO: Όχι. Ο παρατηρητής είναι μια λειτουργία της επίγνωσης που εμφανίζεται όταν ένα αντικείμενο μπαίνει στην εμπειρία μας του φαινομενικού κόσμου. Αν δεν υπάρχει αντικείμενο (όπως για παράδειγμα στον βαθύ ύπνο) ο παρατηρητής δεν είναι εκεί. Τελικά ο παρατηρητής πεθαίνει όταν είμαστε απλά επίγνωση και δεν τον χρειαζόμαστε. 

Δεν θα μπορέσουμε ποτέ να βρούμε τον παρατηρητή, όσο κι αν ψάξουμε. Ωστόσο, παρ’ ότι δεν μπορούμε ποτέ να τον εντοπίσουμε, είναι φανερό ότι μπορούμε να παρατηρούμε. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο παρατηρητής είναι μια διαφορετική διάσταση του μυαλού, αλλά όχι μια πλευρά του μικρού μυαλού, το οποίο βρίσκεται στο συνηθισμένο γραμμικό επίπεδο. Αυτό που είμαστε είναι επίγνωση. Κανείς ποτέ δεν έχει παρατηρήσει την επίγνωση. Ωστόσο, είναι αυτό που είμαστε – μια «άμορφη περιοχή ευεργεσίας.» 

ΜΑΘΗΤΗΣ: Φαίνεται ότι μια δυσάρεστη αίσθηση μπορεί να με συγκρατήσει στο παρών και να εστιάσει την προσοχή μου στο εδώ και το τώρα. 

JOKO: Υπάρχει ένα παλιό ρητό ότι το τελευταίο όριο του ανθρώπου είναι η ευκαιρία του Θεού. Όταν τα πράγματα είναι δυσάρεστα, προσπαθούμε να συγκρατηθούμε στο ευχάριστο. Προσπαθώντας να προσκολληθούμε στην ευχαρίστηση, την καταστρέφουμε. Ωστόσο, όταν καθόμαστε και είμαστε αληθινά ακίνητοι, η έλλειψη άνεσης και ο πόνος μας φέρνουν πίσω στο παρών. Το κάθισμα κάνει πιο φανερή την επιθυμία μας να διαφύγουμε ή να αποφύγουμε. Όταν καθόμαστε καλά, δεν υπάρχει μέρος να πάμε. Έχουμε την τάση να μην το μαθαίνουμε αυτό, εκτός από την περίπτωση που ξεβολευόμαστε. Όσο περισσότερο ασυνείδητοι είμαστε για την έλλειψη άνεσης και τις προσπάθειες μας να αποδράσουμε, τόσο περισσότερο μακελειό δημιουργείται στη φαινομενική μας ζωή – από πόλεμο ανάμεσα στα έθνη μέχρι προσωπικές διαφωνίες ανάμεσα στα άτομα, και σε διαφωνίες μέσα σ’ εμάς τους ίδιους. Όλα αυτά τα προβλήματα εμφανίζονται για διαχωρίζουμε τον εαυτό μας από την εμπειρία μας. Η έλλειψη άνεσης και ο πόνος δεν είναι η αιτία των προβλημάτων μας. Η αιτία είναι ότι δεν ξέρουμε τι να κάνουμε γι’ αυτά. 

ΜΑΘΗΤΗΣ: Ακόμη και η ευχαρίστηση εμπεριέχει κάποιο στοιχείο ενόχλησης. Για παράδειγμα, είναι ευχάριστο να έχω γαλήνη και ησυχία, ακόμη και τότε όμως έχω ένα ενοχλητικό συναίσθημα ότι ο θόρυβος και η φασαρία μπορεί να ξαναρχίσουν. 

JOKO: Η ευχαρίστηση και ο πόνος είναι απλά αντίθετοι πόλοι. Η χαρά βρίσκεται στο να μπορούμε να δεχόμαστε τα πράγματα ως έχουν. Στην περίπτωση της χαράς δεν υπάρχει πολικότητα. Αν ο θόρυβος αρχίσει, άρχισε. Αν σταματήσει, σταμάτησε. Και τα δύο είναι χαρά. Ωστόσο, επειδή προσκολλούμαστε στο ευχάριστο και αποδιώχνουμε τον πόνο, αναπτύσσουμε μια στρατηγική διαφυγής. Όταν ως παιδιά μας συμβεί κάτι δυσάρεστο, αναπτύσσουμε ένα σύστημα –ένα κυρίαρχο χαρακτηριστικό προκειμένου να αντιμετωπίσουμε το δυσάρεστο- και ζούμε τη ζωή μας μέσα απ’ αυτό και όχι βλέποντας την όπως αληθινά είναι.

Joko Beck