Συναντώντας την Κατάθλιψη

Η σκοτεινή περιοχή της κατάθλιψης μπορεί να είναι τρομακτική και αποπροσανατολιστική. Είτε έχουμε βρεθεί εκεί στο παρελθόν είτε όχι, κάθε φορά είναι διαφορετική. Κάποιες φορές μπορεί να μοιάζει με μια ψυχρή, νεκρή, μοναχική έρημο. Άλλες φορές μπορεί να είναι σαν ένα σκοτεινό, πυκνό δάσος, γεμάτο με τρομακτικά ζώα κρυμμένα στις σκιές. Ή μπορεί να νοιώθουμε ότι είμαστε στον πάτο της θάλασσας, με το νερό να μας κρατά φυλακισμένους, κάτω απ' όλη αυτή την πίεση, χωρίς να μπορούμε να αναπνεύσουμε. Όποιο κι αν είναι το μέρος ή το σκηνικό, μοιάζει σαν να μην υπάρχει διαφυγή. Είμαστε αληθινά χαμένοι.

Όταν είμαστε χαμένοι, τρομαγμένοι, ή αντιμετωπίζουμε κάτι καινούργιο ή άγνωστο, η πρώτη μας παρόρμηση είναι συνήθως να φύγουμε μακριά ή να αγωνιστούμε. Χρόνια εξέλιξης έχουν κτίσει αυτόν τον μηχανισμό καλά μέσα μας. Παρότι μερικές φορές η περίπτωση που αντιμετωπίζουμε απαιτεί μια τέτοια αντίδραση από τη μεριά μας, στις περισσότερες περιπτώσεις η αποφυγή της κατάστασης ή ο αγώνας ενάντια της το μόνο που κάνει είναι να αυξάνει τον ψυχικό πόνο και την αίσθηση ότι είμαστε παγιδευμένοι. Κυριευμένοι από φόβο και πανικό, νοιώθουμε ακόμη περισσότερο χαμένοι. Στην κατάθλιψη, συνήθως τρέχουμε να διαφύγουμε μέχρις ότου μας καταπιεί το σκοτάδι που έχει γίνει η ίδια μας η ζωή. Αντιθέτως, αυτό που είναι ιδιαίτερης σημασίας για τη θεραπεία μας, είναι να μην κάνουμε τίποτα.

Η στάση αυτή μπορεί να είναι δύσκολη, γιατί φαίνεται να είναι ενάντια σε ό,τι πιστεύουμε. Ωστόσο, το να μην κάνουμε τίποτα, είναι η ουσιαστική πρακτική του Ζεν. Στην πραγματικότητα, ήταν η η εμπειρία του ίδιου του Βούδα. Κάθισε κάτω από το δένδρο Μπόντι και ορκίστηκε να μην κινηθεί μέχρις ότου απαντήσει το ερώτημα που τον βασάνιζε για χρόνια.

Η απόφαση αυτή θεωρείται συνήθως ως ηρωική, αν και περισσότερο είναι μια πράξη παράδοσης, ή κάποιες φορές απόγνωσης. Ο Βούδας είχε ήδη δοκιμάσει οτιδήποτε άλλο υπήρχε στον κόσμο για να δοκιμάσει. Είχε περάσει μέσα από τις αισθησιακές απολαύσεις, την άρνηση του εαυτού του, και τον ακρότατο ασκητισμό. Κανένας απ' αυτούς τους δρόμους δεν τον οδήγησε στην ενόραση που ζητούσε. Και έτσι αποφάσισε να σταματήσει να ψάχνει και απλά κάθισε κάτω από το δένδρο.

Σ' αυτή του την απόφαση υπήρχε ένα πολύ αληθινό στοιχείο απόγνωσης, νοιώθοντας να είναι με την πλάτη στον τοίχο. Υπήρχε επίσης κάποια περιέργεια στην απόφαση του. Ήθελα να ανακαλύψει τι είναι αλήθεια η ανθρώπινη ζωή. Αντί να μελετήσει διάφορες φιλοσοφίες και να προσπαθήσει να τις ταιριάξει στις συνθήκες που αντιμετώπιζε, έκανε μελέτη του ίδιου του του εαυτού. Ορκίστηκε να αντιμετωπίσει ξεκάθαρα τον εαυτό του και τη ζωή του, και να δει τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας μέχρι τέλους, όποια κι αν ήταν αυτά. (Αυτό είναι που φέρνει αρκετούς στον πνευματικό δρόμο - ένας συνδυασμός απόγνωσης και περιέργειας).

Στην κατάθλιψη είμαστε συνήθως με την πλάτη στον τοίχο. Πράγματι, τίποτα δεν περιγράφει την κατάθλιψη τόσο καλά όσο αυτό το αίσθημα ότι δεν έχουμε πουθενά να στραφούμε για βοήθεια, ότι δεν έχει μείνει τίποτα για να κάνουμε. Ωστόσο, μια τέτοια κατάσταση είναι απίστευτα ώριμη, γεμάτη με δυνατότητες. Μας δίνει την ευκαιρία να προσέξουμε αληθινά και να δούμε τι συμβαίνει. Όταν έχουμε κάνει τα πάντα, όταν τίποτα απ' όσα ξέρουμε και πιστεύουμε φαίνεται να ταιριάζει, παρουσιάζεται επιτέλους η ευκαιρία να δούμε τα πράγματα σαν να είναι καινούργια, να κοιτάξουμε με διαφορετικό τρόπο όσα έχουν γίνει υπερβολικά οικεία και δεδομένα. Μερικές φορές, όταν είμαστε με την πλάτη στον τοίχο, το καλύτερο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να καθίσουμε κάτω και να παραμείνουμε ήσυχοι.

Όταν είμαστε χαμένοι στο δάσος, μπορούμε να σταματήσουμε, να δούμε την κατάσταση μας, και να δούμε που βρισκόμαστε. Και όταν είμαστε μέσα στην κατάθλιψη, μπορούμε να σταματήσουμε και να δούμε που βρισκόμαστε και πώς φτάσαμε εκεί. Μπορούμε να κοιτάξουμε ψύχραιμα και άφοβα μέσα μας, τη ζωή μας, τους φόβους μας, χωρίς καμιά σκέψη ανακούφισης τους.

Το Ζεν ανέπτυξε μια μέθοδο εργασίας με τον νου και τα συναισθήματα κατά τον διαλογισμό με τη χρήση των Κοάν. Τα Κοάν περιγράφονται συνήθως ως εργαλεία ικανά να σιωπήσουν τις σκέψεις του νου ώστε να μπορέσουμε να βιώσουμε κάτι βαθύτερο μέσα μας. Τα Κοάν μας δίνουν μια δυνατή γεύση του καθημερινού μας νου, όπως και μια ματιά του τι είναι ο αφυπνισμένος νους.

Η κατάθλιψη έρχεται επίσης σε μας σαν ένα βασιλικό μήνυμα. Σταματώντας και ακούγοντας την κατάθλιψη, μπορούμε να ακούσουμε το μήνυμα που φέρνει. Το πιο γνωςτό έργο του Δαςκάλου του Ζεν Dogen είναι το Genjokoan, ¨Το Κοάν της Καθημερινής Ζωής¨. Ο  Dogen ένοιωσε ότι τα ερωτήματα που αναδύονται μέσα στην καθημερινή μας ζωή - Γιατί γεννιόμαστε; Γιατί πρέπει να υποφέρουμε και να πεθαίνουμε; Ποιοι είμαστε; Πώς πρέπει να ζούμε αυτή τη στιγμή; - προσφέρουν όλα όσα χρειαζόμαστε προκειμένου να βρούμε την ελευθερία που ψάχνουμε.

Η κατάθλιψη προσκαλλεί όλα αυτά τα ερωτήματα πιο έντονα στη ζωή μας. Τα ερωτήματα αυτά, και η έντονη γεύση πόνου που τα συνοδεύει, αποτελούν τους σπόρους της ελευθερίας μας.

Παρότι είναι συνήθως επώδυνο και τρομακτικό να πλησιάσουμε την κατάθλιψη, μπορούμε να το κάνουμε. Μπορούμε να μείνουμε και να μην το βάλουμε στα πόδια. Μπορούμε ακόμη να της επιτρέψουμε να μείνει μέσα μας και να μάθουμε τι έχει να μας πει.

Ο Βούδας αναζήτησε τις βάσεις της ζωής του, τις αντιμετώπισε με σταθερότητα, και τις ονομάτισε. Μπορούμε να κάνουμε το ίδιο με την κατάθλιψη μας. Κανοντάς το δεν σημαίνει ότι παραδινόμαστε στην κατάθλιψη, αλλά μάλλον ότι κάνουμε το πρώτο βήμα προς τη θεραπεία του πόνου της ψυχής μας.

Η κατάθλιψη φέρνει μαζί της έντονα συναισθήματα απελπισίας, αναξιότητας, και πιο μεγάλης εγγύτητας του θανάτου.Πριν όμως αναζητήσουμε λύσεις, θα πρέπει να κοιτάξουμε τα ίδια τα γυμνά συναισθήματα. Η αντιμετώπιση της κατάθλιψης μας επιτρέπει να δούμε από κοντά, ίσως για πρώτη φορά στη ζωή μας, τα πιο βαθιά προβλήματα και συναισθήματα της ζωής μας.

Έχουμε στη διάθεση μας μια θεμελιώση επιλογή. Μπορούμε να φυγούμε μακριά απ΄αυτά τα συναισθήματα, κάτι που θα τα κάνει δυνατότερα. Μπορούμε να τα εντάξουμε σε ένα πλαίσιο πεποιθήσεων - δικό μας ή κάποιου άλλου. Μπορούμε να δούμε την κατάθλιψη με όρους ηθικής και να πιστέψουμς ότι αποτελεί σημάδι αδυναμίας. Μπορούμε να τη δούμε με ιατρικούς όρους και να αναζητήσουμε ιατρική φροντίδα.

Ή, πριν αναζητήσουμε οποιαδήποτε λύση ή εξήγηση, μπορούμε να κάνουμε ότι έκανε και ο Βούδας, και να δούμε τα πράγματα ως έχουν. Μπορούμε να κοιτάξουμε με συμπόνια αυτό που μας συμβαίνει όταν είμαστε σε κατάθλιψη. Μπορούμε να παρατηρήσουμε τον εαυτό μας χωρίς να τρέχουμε να διαφύγουμε, χωρίς διαμάχη, χωρίς προϊδεάσεις, χωρίς να αναζητάμε απεγνωσμένα μια λύση. Μπορούμε απλά να αποδεχτούμε έμπρακτα την κατάθλιψη ως μέρος της διαδικασίας προς την προσωπική μας ολοκλήρωση.

 


* Τα κείμενα της σειράς Άγχος, Κατάθλιψη και Ζεν αποτελούν μέρος της βιωματικής εργασίας που γίνεται στις ατομικές συνεδρίες Αυτογνωσίας Ζεν.