Αυτογνωσία και Αυτοπραγμάτωση

Η γνώση του εαυτού υπήρξε ανέκαθεν το πιο κεντρικό σημείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Ήταν και παραμένει το μεγάλο μυστήριο και το μεγάλο ζητούμενο κάθε αληθινά πνευματικής μεθόδου και πρακτικής. «Ποιος είμαι;», «Τι είμαι;» Τα πιο διαχρονικά υπαρξιακά ερωτήματα που βασανίζουν ή υποβόσκουν αναπάντητα στην καρδιά κάθε ανθρώπινης ύπαρξης. 

Στα πλαίσια του  Open Mind η έννοια της αυτογνωσίας έχει δύο διακεκριμένες, αλλά συμπληρωματικές όψεις. Η πρώτη όψη αφορά στη γνώση του «μικρού» εαυτού, της προσωπικότητας που έχουμε δημιουργήσει και μέσα από την οποία ζούμε την καθημερινή μας ζωή. Η δεύτερη όψη αφορά στη γνώση του «μεγάλου» ή αληθινού εαυτού, ο οποίος ενώ ήταν και παραμένει πάντα παρών, καλύπτεται κάτω από τα πέπλα του «μικρού» εαυτού, παραμένοντας έτσι ένας άγνωστος που πρέπει να «ανακαλυφθεί». 

Όταν η προσέγγιση της αυτογνωσίας γίνεται μόνο στην πρώτη όψη, αναφερόμαστε αποκλειστικά στην αυτογνωσία που γίνεται στα πλαίσια μιας σοβαρής ψυχολογικής εργασίας ή ψυχοθεραπείας. Είναι η εργασία που προσφέρεται στις μέρες μας μέσα από διαφορετικά συστήματα και μεθόδους ψυχολογικής δουλειάς, και η οποία είναι σε θέση να βοηθήσει καθοριστικά τον άνθρωπο να κοιτάξει, να διερευνήσει, να δει και να κατανοήσει σε σημαντικό βαθμό τους τρόπους με τους οποίους είναι δομημένη και λειτουργεί η προσωπικότητά του. Αυτό έχει συνήθως ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση του ψυχικού πόνου, ο οποίος αποτελεί κυρίως τη βασική αιτία ανάληψης μιας τέτοιας προσπάθειας και εργασίας. Πονάμε και αναζητούμε θεραπεία. Γνωρίζουμε καλύτερα που οφείλεται ο πόνος και προχωράμε στη θεραπεία του. 

Παρότι η περιγραφή είναι σύντομη και περιεκτική, η ίδια η διαδικασία αυτής της μορφής αυτογνωσίας δεν είναι ούτε εύκολη ούτε γρήγορη. Κι αυτό γιατί το υλικό που έχει συσσωρευτεί προς γνώση είναι μεγάλο, μπερδεμένο και σε συνεχή δράση, μιας και μέσα απ’ το υλικό αυτό γίνεται κάθε στιγμή η συνάντηση μας με τη ζωή. Με άλλα λόγια, οι βασικοί προγραμματισμοί που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της προσωπικότητας, συνεχίζουν να λειτουργούν κάθε στιγμή επηρεάζοντας καθοριστικά την ίδια τη διαδικασία της αυτογνωσίας που επιχειρούμε. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να τους υπερβούμε, απλά δεν είναι τόσο εύκολο και απλό όσο μερικοί θέλουν να νομίζουν. Οι αντιστάσεις του εγωικού εαυτού είναι πολύ μεγαλύτερες απ’ ότι φανταζόμαστε, και αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο της πνευματικής εργασίας και πραγμάτωσης, το οποίο όμως βιώνεται πολύ συχνά και στα πλαίσια μιας καθαρά ψυχολογικής εργασίας. 

Όταν η προσέγγιση της αυτογνωσίας γίνεται μόνο στη δεύτερη όψη, είμαστε πιο κοντά σ’ αυτό που ονομάζεται πνευματικός δρόμος και πνευματική προσπάθεια. Είναι η εργασία η οποία έχει ως μόνο στόχο τη γνώση του αληθινού εαυτού, αδιαφορώντας για την προσωπικότητα, την οποία προσπαθεί να ξεφορτωθεί αγνοώντας την, τιμωρώντας την ή καταπιέζοντας την. Πρόκειται για την πιο αναγνωρίσιμη μορφή πνευματικής προσπάθειας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι η μόνη ή η ορθότερη. 

Έχει αποδειχτεί αμέτρητες φορές ότι αυτή η στάση δεν αποτελεί ολοκληρωμένη πνευματική εργασία, γιατί απλά «δεν μπορούμε να πάμε πέρα από οτιδήποτε, αν πρώτα δεν το γνωρίσουμε καλά». Δεν μπορούμε να απεγκλωβιστούμε από τη δίνη της προσωπικότητας αν πρώτα δεν την γνωρίσουμε σε βάθος και πλάτος. Πνευματική εμπειρία μπορούμε να έχουμε, αλλά δεν μπορούμε να την διατηρήσουμε ως τη μόνιμη κατάσταση της ύπαρξης μας, ως την αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα μας κάθε στιγμή. Και εδώ μπαίνει η έννοια της αυτοπραγμάτωσης, η οποία αφορά στη μόνιμη και συνεχή πραγματικότητα της παρουσίας του αληθινού εαυτού, σε όλες τις πτυχές και όψεις της προσωπικότητας. 

Μπορούμε λοιπόν να δούμε ότι είναι άλλο πράγμα η εμπειρία του αληθινού εαυτού – η γνώση του αληθινού εαυτού – και άλλο πράγμα η ενσωμάτωση του αληθινού εαυτού στις εκφράσεις της προσωπικότητας – η πραγμάτωση του αληθινού εαυτού. Η άμεση εμπειρία της αληθινής μας φύσης είναι σχετικά εύκολη διαδικασία συγκρινόμενη με την ενσωμάτωση της σε όλες τις όψεις της καθημερινής ζωής. 

Όταν οι άνθρωποι έχουν μεγάλα πνευματικά ανοίγματα, συνήθως σε περιόδους εντατικής πρακτικής, νομίζουν ότι έχουν αλλάξει και δεν θα είναι ποτέ  ξανά οι ίδιοι. Πράγματι, η πνευματική εργασία μπορεί να ανοίξει τους ανθρώπους σε απίστευτο βαθμό και να τους βοηθήσει να ζουν ελεύθεροι από τα βάρη του προγραμματισμού τους για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Όμως, κάποια στιγμή μετά την εντατική πνευματική πρακτική και την απομόνωση, όταν ξανασυναντήσουν καταστάσεις που ενεργοποιούν την συναισθηματική τους αντίδραση, τα άλυτα ψυχολογικά θέματα, τους παγιωμένους μηχανισμούς άμυνας, ή τις υποσυνείδητες ταυτίσεις, ανακαλύπτουν ότι η πνευματική άσκηση δεν επηρέασε πολύ βαθιά την προγραμματισμένη προσωπικότητα, η οποία παραμένοντας σχεδόν ανέπαφη συνεχίζει να εμφανίζει τις τάσεις που πάντα είχε. 

Βέβαια, η ένταση και το βάθος της πνευματικής εμπειρίας παίζει καθοριστικό ρόλο στην επίδραση που έχει πάνω στην προσωπικότητα και τους παγιωμένους εγωικούς μηχανισμούς, όμως, ακόμη και οι πιο προχωρημένοι στην πνευματική εργασία έχουν πολλά σημεία που παραμένουν άθικτα ακόμη και μετά από πολλά χρόνια και μεγάλη προσπάθεια. Σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιούν ασυνείδητα τις πνευματικές τους δυνάμεις για να ενδυναμώσουν εγωικούς μηχανισμούς ή χειριστικούς τρόπους στη σχέση τους με τους άλλους. Πώς είναι δυνατόν λοιπόν η πνευματική αφύπνιση να αφήνει ολόκληρες περιοχές της ψυχής ανέγγιχτες; Γιατί είναι τόσο δύσκολο να ενσωματωθεί η επίγνωση που καλλιεργείται στο διαλογισμό, σε όλες τις όψεις της ζωής; 

Στο Ζεν υπάρχει μια πολύ λιτή, αλλά ουσιαστική περιγραφή της πορείας που έχει να διανύσει ο άνθρωπος. Αναφέρεται σε τρεις από τις σημαντικότερες φάσεις της όλης πορείας, οι οποίες έχουν άμεση σχέση με το θέμα του παρόντος κειμένου. 

Στην αρχή τα βουνά είναι βουνά και τα ποτάμια είναι ποτάμια.

Στη συνέχεια τα βουνά δεν είναι βουνά και τα ποτάμια δεν είναι ποτάμια.

Στο τέλος τα βουνά είναι πάλι βουνά και τα ποτάμια είναι ποτάμια. 

Στην αρχή υπάρχει η εγωική προσωπικότητα και η απόλυτη ταύτιση της επίγνωσης μαζί της. Η συνείδηση νομίζει ότι είναι η προσωπικότητα, η οποία με τη σειρά της δεν είναι παρά μια σειρά παγιωμένων πεποιθήσεων και προγραμματισμών, εδραιωμένων μέσα στο χρόνο και μέσω των συνθηκών και των εμπειριών της ζωής. Αυτή η ταύτιση είναι η κατάσταση ύπνου στην οποία βρίσκεται η πλειοψηφία των ανθρώπων. 

Όμως, κάποια στιγμή, κυρίως λόγω ψυχικού πόνου, αρχίζει η αναζήτηση της θεραπείας. Αυτή μπορεί να ξεκινήσει σε ένα καθαρά ψυχολογικό πλαίσιο και να παραμείνει σ’ αυτό ή να περάσει σε ένα πνευματικό πλαίσιο. Αυτό γίνεται στις Υπερπροσωπικές μεθόδους ψυχολογικής εργασίας (Transpersonal),  ενώ οι άλλες ψυχολογικές προσεγγίσεις δεν ανοίγονται στο πνευματικό. Αν όμως το άτομο δεν παραμείνει στην ψυχολογική εργασία και προχωρήσει στην πνευματική εργασία, έχει τη δυνατότητα της άμεσης εμπειρίας της ουσίας της ύπαρξης ή του αληθινού εαυτού. 

Τότε τα βουνά παύουν να είναι βουνά και τα ποτάμια ποτάμια. Η επίγνωση αναγνωρίζει τον εαυτό της άμεσα, χωρίς τη διαμεσολάβηση του νου και των προγραμματισμών του. Στην πραγματικότητα, ο νους και ο όλο το εγωικό οικοδόμημα γκρεμίζεται σε μια στιγμή, και το μόνο που μένει είναι η ουσία της ύπαρξης σε όλο το μεγαλείο και την απλότητά της. Στο Ζεν η εμπειρία αυτή περιγράφεται ως Kensho στην αρχική της μορφή και ως Satori στην πιο βαθιά και παγιωμένη κατάσταση. Πρόκειται για την ίδια εμπειρία, η οποία όμως αλλάζει σε βάθος, πλάτος και διάρκεια (θα αναλυθούν σε επόμενο κείμενο), και η οποία είναι το αληθινό και μόνο ζητούμενο της ανθρώπινης ύπαρξης. Να γνωρίσει τον Εαυτό της. 

Τότε, όμως, θα αναρωτηθεί κανείς, ποια είναι ακριβώς η χρησιμότητα της ψυχολογικής εργασίας; Γιατί να μην πάει κανείς απευθείας στην αναζήτηση της πνευματικής εμπειρίας, που είναι και το ζητούμενο; Και αυτό κάνουν αρκετοί, ίσως οι περισσότεροι, όπως είπαμε πιο πάνω, με τα μειονεκτήματα που αναφέραμε κι ένα ακόμη επιπλέον. Πώς θα περάσουν στην τρίτη φάση όπου τα βουνά είναι πάλι βουνά και τα ποτάμια πάλι ποτάμια; Πώς θα ενσωματώσουν την πνευματική εμπειρία στην προσωπικότητα, εμπλουτίζοντας την με όλες τις ποιότητες της ουσίας του εαυτού; Δεν γίνεται αυτόματα. Οι εγωικοί μηχανισμοί θα συνεχίσουν να λειτουργούν. Πώς θα αλλάξουν; 

Στο σημείο αυτό υπάρχει ο κίνδυνος του εγκλωβισμού σε μια στείρα κατάσταση όπου παραμένει η ανάμνηση της πνευματικής εμπειρίας – όχι η ίδια η πνευματική εμπειρία – και επειδή ο εγωικός μηχανισμός είναι σχεδόν ανέγγιχτος οικειοποιείται την εμπειρία και την κάνει μέρος του, επέκταση του εγώ. Μπορεί να πει κανείς ότι αυτή είναι η δυσκολότερη και πιο επικίνδυνη φάση της εσωτερικής εργασίας, στην οποία μπορεί κανείς να εγκλωβιστεί για πολύ καιρό με δυσάρεστες συνέπειες για τον εαυτό του και τους άλλους. Ένα πνευματικό εγώ έχει πάρει τη θέση του εγωκεντρικού εαυτού, το οποίο κινείται από τους ίδιους μηχανισμούς και επιδιώκει σχεδόν τα ίδια πράγματα, καλυμμένα κάτω από «πνευματικούς» χαρακτηρισμούς και ονομασίες. 

Ο κίνδυνος αυτός όμως μειώνεται σημαντικά όταν έχει προηγηθεί σοβαρή ψυχολογική εργασία, η οποία επιτρέπει να αποκτηθεί βαθιά γνώση των εγωικών μηχανισμών, των πεποιθήσεων, των επιθυμιών και των ατέλειωτων υποθέσεων από το παρελθόν. Βοηθάει στην κατανόηση και επεξεργασία του πονοσώματος, εκείνου του ψυχολογικού – ενεργειακού πόνου που κουβαλάμε μέσα από τραύματα του παρελθόντος, τα οποία νομίζουμε ότι έχουμε ξεπεράσει, αλλά που στην πραγματικότητα καθορίζουν τη σχέση μας με τη ζωή και τους άλλους. 

Αν κάποιος περάσει πολύ γρήγορα στη δεύτερη φάση, χωρίς να έχει εργαστεί σε βάθος στο κομμάτι του εγώ, τότε θα πρέπει να το κάνει μετά την αφύπνιση του. Με άλλα λόγια, είτε μας αρέσει είτε όχι θα πρέπει να εργαστούμε με το δημιούργημα που ονομάζουμε εγωικό εαυτό, δεν μπορούμε να το αποφύγουμε και σίγουρα δεν αποτελεί λύση να το παρακάμψουμε. Ακόμη κι αν μερικές φορές η συνειδητή παράκαμψη μπορεί να είναι αναγκαία και βοηθητική, δεν αποτελεί τελική λύση και στάση. Η ουσιαστική διάλυση και ο μετασχηματισμός της ενέργειας του εγωικού δημιουργήματος μπορεί να γίνει μόνο περνώντας από μέσα του και όχι παρακάμπτοντας το. Ο μετασχηματιστικός παράγοντας λέγεται επίγνωση και είναι το εργαλείο που δυναμώνουμε από την πρώτη στιγμή της εργασίας μας στο Open Mind, μια διαδικασία που ορίζουμε ως το επίκεντρο ολόκληρης της ζωής μας. 

Το Ζαζέν (ο καθιστός διαλογισμός), παρότι μπορεί να βοηθήσει καθοριστικά στην αναγνώριση των εσωτερικών «ατέλειωτων υποθέσεων» καθώς και στην ενδυνάμωση της συγκέντρωσης της προσοχής, δεν μπορεί συνήθως από μόνο του να μας πάει πέρα από τα εσωτερικά μπλοκαρίσματα, τις προσκολλήσεις και τους προγραμματισμούς του εγωικού εαυτού. Εκτός αν κάποιος αφιερώνει πάρα πολλές ώρες άσκησης, αλλά και πάλι όπως δείχνουν τα αληθινά περιστατικά, οι εσωτερικοί εγωικοί εγκλωβισμοί παραμένουν. Παράλληλα με το Ζαζέν χρειάζεται να εργαστούμε σ’ αυτό που στο Open Mind ονομάζουμε «εσωτερικές τέχνες»: την τέχνη της προσοχής, την τέχνη της αυτοπαρατήρησης, την τέχνη της εσωτερικής διάλυσης, την τέχνη της ροής, την τέχνη της δημιουργικής απραξίας, την τέχνη της παρουσίας, και που όλες μαζί αποτελούν την τέχνη της αφύπνισης. Οι τέχνες αυτές δεν περιορίζονται στη διάρκεια του Ζαζέν και μπορούν να καλλιεργούνται σε όλες τις συνθήκες της ζωής. Το μυστικό βρίσκεται να δυναμώνουμε την επίγνωση μέσω του Ζαζέν, προκειμένου να καλλιεργούμε τις εσωτερικές τέχνες κάθε στιγμή, και φυσικά να μάθουμε τα μυστικά και τις μεθόδους της κάθε διαφορετικής τέχνης. 

Το μεγάλο ζητούμε λοιπόν, που είναι η αυτοπραγμάτωση, είναι η ολοκλήρωση της εσωτερικής εργασίας όπου τα «βουνά είναι πάλι βουνά και τα ποτάμια ποτάμια», με την έννοια ότι συναντάμε και πάλι τον κόσμο, αλλά έχοντας αλλάξει την ιδέα του ποιοι είμαστε. Πριν, νομίζαμε ότι είμαστε το πρόσωπο που κτίσαμε μέσα μας όλα τα χρόνια της ζωή μας. Μια αυτοεικόνα βασισμένη στις εμπειρίες μας, στις επιδράσεις του περιβάλλοντος, στην επανατροφοδότηση από τους άλλους και σε μια σειρά συνθήκες και όρους της ζωής. Μια εικόνα, μια ιδέα ή καλύτερα μια σειρά από ιδέες. Στην πνευματική αφύπνιση συνειδητοποιούμε ότι όλο αυτό το κατασκεύασμα δεν είναι τίποτα και δεν έχει καμιά σχέση με την αλήθεια του εαυτού μας, η οποία παρότι δεν μπορεί να μπει σε λέξεις είναι η αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα μας. Άμεση, αδιαμφισβήτητη εμπειρία, αίσθημα απόλυτης πληρότητας και πολλές – πολλές ποιότητες. Ποιότητες οι οποίες έχουν την αυτόματη τάση να εκδηλωθούν. Πού; Μα φυσικά στη μορφή μέσω της οποίας συναντάμε τη ζωή αυτή τη στιγμή. 

Η αυτοπραγμάτωση είναι η εκδήλωση των ποιοτήτων του αληθινού εαυτού στην προσωπικότητα του ανθρώπου, ή με άλλα λόγια, οι ποιότητες του αληθινού εαυτού γίνονται πραγματικότητα στην προσωπικότητα του ανθρώπου. Αν συνεχίζει να εμφανίζεται ο εγωικός εαυτός τότε δεν μπορούμε να μιλάμε για αυτοπραγμάτωση, ή καλύτερα, ο βαθμός αυτοπραγμάτωσης χαρακτηρίζεται από το πόσο πολύ ή λίγο κάνει την εμφάνιση του ο εγωικός εαυτός. Αυτό μας βοηθάει να καταλάβουμε ότι αυτή η φάση της εργασίας αφορά ολόκληρη τη ζωή, γιατί εκτός κι αν κάποιος είναι ολοκληρωμένος Βούδας, πάντα έχει κάτι ακόμη για να διαλύσει, να μετασχηματίσει και έτσι να δώσει τη δυνατότητα και σε άλλες πνευματικές ποιότητες να εκδηλωθούν. 

Βλέπουμε λοιπόν ότι η ολοκληρωμένη εσωτερική εργασία περιλαμβάνει τις δύο όψεις της αυτογνωσίας – γνώση του εγωικού και γνώση του αληθινού εαυτού – και την αυτοπραγμάτωση – εκδήλωση των ποιοτήτων του αληθινού εαυτού στην προσωπικότητα. Με όποια σειρά και όποιο τρόπο κι αν επιλέξει κανείς να εργαστεί μαζί τους, θα πρέπει να τις συμπεριλάβει όλες, διαφορετικά διακινδυνεύει όχι μόνο να μην ολοκληρώσει την προσπάθεια του, αλλά να βλάψει με διάφορους τρόπους τον εαυτό του και τους άλλους. Υπάρχει ένα ταιριαστό ρητό που λέει: «Αν κάποιος ξεκινήσει το ταξίδι στο μονοπάτι της γνώσης, θα πρέπει να το ολοκληρώσει βαδίζοντας το μέχρι τέλους, αλλιώς καλύτερα να μην το ξεκινήσει καθόλου».