Η Άσκηση της Προσοχής 2

Ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη ζωή, είναι να κοιτάμε συνεχώς προς τα έξω, προς τους άλλους, τους οποίους θεωρούμε πάντα υπεύθυνους για ό,τι μας συμβαίνει. Αν κάτι δεν πάει καλά, στρέφουμε την προσοχή μας προς τα έξω και ψάχνουμε να βρούμε ποιος φταίει. Σίγουρα, κάποιος εκεί έξω φταίει γι’ αυτό. Δεν έχω παρά να αρχίσω να ψάχνω για την αιτία του προβλήματος χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα που διαθέτω, δηλαδή σκέψεις, σκέψεις, σκέψεις…κρίσεις, αναλύσεις, υπολογισμούς, μα σε καμιά περίπτωση στροφή της προσοχής σε μένα, στο τι συμβαίνει μέσα μου αυτή την ίδια τη στιγμή. Έτσι κτίζεται η αποξένωση από τον ίδιο μας τον εαυτό, μέρα τη μέρα, ώρα την ώρα, από πολύ νωρίς στη ζωή μας, και παγιώνεται τόσο πολύ μέσα μας, που τη θεωρούμε σαν τη φυσική μας κατάσταση. 

Φυσικά, θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η στροφή που κάνουμε από τα έξω προς τα μέσα, από το κοίταγμα προς τους άλλους στο κοίταγμα του ίδιου μας του εαυτού, δεν σημαίνει ότι αρχίζουμε να αναλύουμε και να κρίνουμε τα δικά μας στοιχεία αντί των άλλων. Κάτι τέτοιο δεν θα σήμαινε σημαντική αλλαγή, γιατί στην πραγματικότητα συνεχίζουμε να αντιδρούμε στις περιστάσεις με λίγο-πολύ την ίδια εσωτερική στάση. Αν αντί να ρίχνω όλα τα βάρη σε κάποιους άλλους, αρχίσω να τα ρίχνω πάνω μου, δεν βοηθιέμαι καθόλου στη γνώση και την εξοικείωση με τον εαυτό μου. Συνεχίζω να παραμένω ένας ξένος, και ίσως αρκετά πιο δυστυχισμένος απ’ ότι πριν. Τι κάνω λοιπόν; Ποια είναι η διαφορετική στάση που μπορεί να αλλάξει τη σχέση με τον εαυτό μου; 

Όταν κάνουμε την πρακτική του «ήσυχου καθίσματος», το ζαζέν, το σώμα μας έχει μια συγκεκριμένη στάση. Δίνουμε βαρύτητα στη όρθια σπονδυλική στήλη με ιδιαίτερα τονωμένο το σημείο της μέσης, έτσι ώστε να δημιουργούμε τη φυσική της θέση και μορφή. Δίνουμε επίσης σημασία σε κάποια άλλα σημεία, τα οποία αποτελούν σημεία αναφοράς της προσοχής μας σ’ όλη τη διάρκεια της πρακτικής. Κυρίως, όμως, προσέχουμε τις αισθήσεις μας. Αν το δεξί χέρι έχει φαγούρα ή πονάει, το προσέχω. Η αίσθηση αυτή γίνεται μέρος της επίγνωσης που έχω για το τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή. Αν κάποιος θόρυβος φτάνει από το δρόμο, το προσέχω, το αφήνω να γίνει μέρος της συνειδητότητας της στιγμής. Το ίδιο για κάποια μυρωδιά ή για οτιδήποτε φτάσει μέσω των αισθητηρίων.

 Παρ’ ότι κάτι τέτοιο ακούγεται απλό και εύκολο, στην πράξη αποδεικνύεται πολύ δύσκολο να το κάνει κανείς πάνω από μερικά λεπτά. Στην αρχή, μερικά δευτερόλεπτα είναι το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε. Με τον καιρό και την άσκηση καταφέρνουμε να το κάνουμε για περισσότερο και χωρίς μεγάλη προσπάθεια και πίεση. Ειδικά η τελευταία, δεν έχει θέση στην άσκηση της προσοχής, αλλά είναι σχεδόν αναπόφευκτη στα αρχικά στάδια της πρακτικής. Τι όμως είναι αυτό που μας εμποδίζει να συνεχίσουμε να παρατηρούμε και να αισθανόμαστε όσα μας συμβαίνουν κάθε στιγμή; Τι άλλο από τις σκέψεις. 

Όταν στη διάρκεια του «καθίσματος» προσπαθήσουμε να αισθανθούμε αυτό που μας συμβαίνει, παρατηρούμε ότι μετά από λίγα λεπτά αρχίζουμε να σκεπτόμαστε. Όλων των ειδών οι σκέψεις κατακλύζουν τον νου. Άλλοτε είναι σχετικές με ό,τι αισθανόμαστε, και άλλοτε εντελώς άσχετες. Πάντως και στις δύο περιπτώσεις μας παίρνουν μακριά από την αίσθηση της στιγμής, γιατί απλά δεν μπορούμε να σκεφτόμαστε και να αισθανόμαστε ταυτόχρονα. 

Όταν αισθανθώ έναν πόνο στο δεξί μηρό, στρέφω την προσοχή μου πάνω του. Μπορώ να συνεχίσω να αισθάνομαι τον μηρό και τον πόνο να μειώνεται ή να δυναμώνει, αλλά συνήθως αμέσως με την αρχική αίσθηση παρεμβαίνει η σκέψη, ο νους. Σκέψεις ανησυχίας, φόβου, προβληματισμού, υποθέσεων, φαντασιώσεων και ένα σωρό άλλες, με αφορμή φυσικά την αίσθηση στο δεξί μηρό. Σε μερικά λεπτά είναι πολύ πιθανό να «ξυπνήσω» – αν «ξυπνήσω» – στο τι έκανα πέρυσι τέτοια εποχή, ή που θα είμαι του χρόνου, ή τον άλλο μήνα αν το πόδι δεν έχει μέχρι τότε κοπεί. Οι σκέψεις με ταξίδεψαν, και δεν είναι η πρώτη φορά που το κάνουν.

Στην άσκηση της προσοχής θεωρείται σημαντική πρόοδος το σημείο που διαπιστώνει κανείς με τη δική του παρατήρηση, ότι ζει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μ’ αυτόν τον τρόπο. Ότι ζει μέσα στις σκέψεις που έρχονται και φεύγουν τόσο γρήγορα, χωρίς να μπορεί να βρεθεί από πού έρχονται και που πηγαίνουν, χωρίς να μπορεί να ειπωθεί πώς ακριβώς συνδέονται μεταξύ τους και αλληλο-εξαρτώνται. Μια τέτοια συνειδητοποίηση είναι το αποτέλεσμα της άσκησης της προσοχής, η οποία στραμμένη προς τα μέσα ρίχνει φως στο σκοτάδι και επιτρέπει να παρουσιαστούν τα σχήματα, οι συνήθειες και οι μηχανισμοί που μας καθορίζουν και που σχεδόν όλοι μας τους αγνοούμε. Το να δούμε τη μηχανικότητα μας είναι πολύ σημαντικό, και όχι και τόσο εύκολο.